Merkelapp-arkiv: Stil

Mennesker i Norge etter tsunamien i Sørøstasia

For litt mindre enn eit år sidan skreiv eg ein tekst på bokmål om menneskje i Noreg etter tsunamien. Tenkte det er litt relevant mtp. at det snart er eit år sidan det skjedde. Eg merker no at eg er mykje meir distansert frå det. Er vel «gamle nyhende» eller noko slikt. Hum. At det må vera slik.

I denne romjulen intraff en katastrofe som er den verste i manns minne. Et jordskjelv nær Sumatra skapte en tsunami som til nå har tatt over 160 000 liv i Sørøstasia rundt Det indiske hav. Hva gjør en slik katastrofe med oss som tilskuere og medmennesker her i Norge? Vi er prisgitt media den informasjonen vi får, om en ikke har vært i katastrofeområdene selv. Men selv der vil en ikke få skikkelig oversikt på grunn av det enorme omfanget tsunamien har hatt.

Bildene har rullet over TV-skjermene i nærmere en uke nå. Ekstra ekstrasendinger har presset ut planlagte ekstrasendinger, og pressekonferanser holdes i øst og vest. Avisene har slått stort opp, der halvparten av avisa dedikert til katastrofen. Alle andre nyheter er lagt til sides, utenom sporten. TV2 vet å prioritere – hva skulle vi gjort om vi ikke fikk sett hvordan det gikk med hopplaget vårt? Det er egentlig underfundig at de ikke setter denne nærmest livssviktige informasjonen først; tenk om en nordmann hadde hoppet lengst?

Mange unge gutter er lei katastrofen; «den angår ikke meg» sa en bekjent av meg. Angår den virkelig oss? Det virker jo mye greiere å bare leve her i Norge uten å bry oss, la de slite med probleme sine selv. Norge har jo nok problemer som det er med økt moms på brus og ikke minst eldrebølgen. Det er bra ungdommene i «Unge Høyre» begynner å bli ferdig med tsunamien allerede så de kan ta tak på disse viktige sakene. Personen jeg kjenner unnskyldte imidlertid holdningene sine med at media hadde pumpet innholdet så mye at han var blitt lei av det og derfor viste mindre omtanke. Men jeg hadde ikke blitt overrasket om han ikke hadde brydd seg noe særlig mer uansett.

Eller kanskje han hadde? Er det slik at et godt menneske kan få nok av omsorg og medfølelse? Da kan det fort bli slik at katastrofen vil gjøre oss som medmennesker mindre glad i hverandre og å bry oss mindre. I situasjoner med tung sorg er det mange som lukker følelsene ute, som ikke tør å gi etter for dem. Følelsesladede øyeblikk og død som ikke har direkte relevans til personen selv vil ikke virke like sterkt, og da blir det mye lettere å blokke intrykkene ute. Høyreguttene gjør nok dette, det er så mange tragedier på TV at de kan ha ledd av dem lenge allerede og da blir det ikke stort vanskelig å fortsette på en litt større katastrofe. Har man heller ikke vært i en liknende situasjon, kan det være vanskelig å identifisere seg med andre.

Likeledes de unge guttene har familier midt i julekosen sittet på tilskuerplass til død, lidelse og elendighet uten avbrudd. Nyhetene kommer med det nyeste av det nye i en endeløs strøm av bilder, tekst og lyd. Det er et hav av følelser for de som kan føle. Jeg ser for meg ikke rent få stuer der den trykkende stemningen og alvorspregede følelsen har boret seg inn fra TV-skjermen. Et klart tegn på medfølelse der katastrofen virkelig har forandret stemningen. Det har vært slik i dette huset og det har nok blitt en mer intim jul enn normalt. En jul mer tilbake til det orginale, forholdet mellom mennesker – menneske til menneske. Ikke med en kjøpt og betalt julegave imellom.

Menneskene involvert i katastrofen har det ulidelig vondt. Tenk å miste store deler av familien, mange venner og i tillegg måtte bygge opp hus o.l. på ny. Som tilskuere kan det vi får høre vekke følelser og engasjement avhengig av personen som mottar informasjonen. Men de som viser medlidenhet går heller ikke rundt dagen lang og lider. Det er ikke slik det bør være heller – livet skal gå videre, og en kan ikke la alt gå inn på en. Det er nok tragedier i verden hver dag til at om en skulle være påvirket av alle så hadde det ikke vært plass til annet.

Medfølelse trenger ikke bety at en går og synes synd på folk. Det er ikke alltid godt å være synd på – noen ganger kan det være nedlatende. Forståelse og omtanke er ord jeg mye mer forbinder med gode mennesker. Personer som har evne til å sette seg inn i hvordan andre har det vil virke positivt på folk som har det vondt. De må få noe godt ut av det selv også, siden de bryr seg slik. Medfølelse – en glad person vil kunne smitte over, at andre har det godt vil få den medfølende til å føle seg godt. Det at andre setter pris på hva man gjør kan være nok. Alle mennesker har medfølelse, men noen stenger den ute – eller gjemmer den av andre grunner. Det må være grunnen til at vi går på kino, om man ikke kunne føle noe hadde mange av filmene som går aldri kunne hatt de besøkstallene de har.

Vi lever i Norge, og i denne tiden har de fleste av oss vært nettopp her. En katastrofe som rammer Sørøstasia i så store dimensjoner vil automatisk få et annet bilde her hjemme enn hvordan ting egentlig er. Man kan ikke vise alt, – og nyhetene våre har fokusert sterkt på Thailand fordi det er plassen med flest turister og nordmenn. Sri Lanka er mye hardere rammet, men informasjonsflommen er slett ikke den samme fra den øya. Jeg snakket nettopp med ei venninne som kom fra Phuket og hun visste ikke noe stort om katastrofen da hun var på reise. I Thailand dysser de ned omfanget fordi de er redd for turismen. I Norge forteller man kun om de hardt rammede områdene, og det er lett å tro at det er slik overalt. En form for dramatisering. Det var ikke før venninna mi leste norske aviser på nett at hun forstod omfanget og ble skremt – selv om hun befant seg i byen det stod om.

Her hjemme ser vi på ekstrasendinger med nylig oppdaterte dødstall og skremmende amatørbilder fra bølgene og det fråtsende vannet. I de rammede landene har de nok med etterarbeidet og følgene. Den utrolige nødhjelpen som er satt i gang med enorme donerte pengesummer vil snart være til hjelp på grunn av den omfattende mediadekkningen og ikke minst på grunn av medfølelse. Folk i hjemmene dempet nyttårsfeiringen for å vise respekt, mange brukte pengene de sparte på nødhjelp heller. Et kollektivt ansvar startet etter katastrofen, i juletiden hvor en skal vise omtanke og varme ble det et ennå viktigere poeng. Digre firma donerte til og med, TV2 hadde en reklamefri dag og snart starter en innsamlingsaksjon. Det viser seg at de fleste bryr seg, og det bare er ungdom med begrenset medfølelse som er gått i streik mot det de mener er missbruk av media.

Men hvorfor skal man egentlig til en hver tid vite om det er 100 000 døde eller 110 000 døde? Når det er så store tall så har forskjellene lite å si. De ufattelig store mengder skjebner kan en ikke sørge for én og én. Tallene sier hvor mange enkeltpersoner og familier som har det spesielt vondt. Det er ikke tvil om at et større tall medfører mer sorg totalt sett. Men medfører tallforskjellene noen endring av oss her hjemme? Om en bærer mer sorg jo større tallene blir, vil sorg kunne være bunnløs om menneskeskjebnene var mange nok. Men slik kan det da ikke være; forstår vi egentlig hvor mange 10 000 personer er? Etter masse søking på internett kan det virke som om vi har problemer med å forstår slike tall. Om de skal forklares må det forklares relativt til noe annet. Vi har ikke en skikkelig forståelse av mengden. Hvordan man da rent følelsemessig skal kjenne forskjellen av disse digre tallene virker umulig.

Gråter man av å se på TV-skjermen gråter man nok over en gruppe på godt under hundre folk. Det er så langt forståelsen, oppfattningen og ikke minst så langt nyhetsreportasjene rekker. Det er sterke bilder i døde mennesker, men de sterkeste bildene finner en av dem som er igjen. En far som finner den 13 år gamle sønnen sitt lik ikledd plastikk etter 3 døgns intensiv leting. Slikt kan man gråte av; en enkeltskjebne. Denne må ganges over 200 000 ganger opp for å nå mennesker berørt på denne måten. Det er nok dette media ønsker å formidle oss tilskuere, hvor umennesklig stor lidelsene er.

Katastrofen er den største verden har sett i nyere tid så det er ikke rart den får mye oppmerksomhet. Skal man måle pressedekning opp mot mindre katastrofer på spredningsområde, folk som er innblandet og hvilke følger det vil få er jeg sikker på at forskjellen ikke blir særlig stor. Med de enorme dimensjonene saken har, fortjener den dekningen. Men jeg har ennå til gode å høre noen felle tårer for et objektivt kaldt tall som blir lest opp på skjermen. Det er medfølelse og mennesklige bånd som må knyttes. Rent intellektuelt vet jeg at tallet er mennesker. Men om noen, uansett hvor, kan fatte omfanget og knytte nok følelser til det er en sterkt usannsynlig.

Bannskap

Sylfest Lomheim frå språkrådet har skrive ein artikkel om bannskap, der han legg spesiell vekt på forholdet mellom geografiske sonar og bannord. Bannord er den delen av språket som er offisielt fordømt, men som likevel har eksistert så lenge me har påvist språk. Han peiker på utviklinga bannorda har hatt og avsluttar med å fortelje at bannskap er eit fagområde innan lingvistikken under språksosiologien.

Me høyrer bannskap daglig, iallfall i den sosiale gruppa der ungdom held til. Ein kort tur på butikken vil ofte avdekkje forskjellige variantar av ”faen”, ”satan” og ”helvete”. Desse orda er særs mykje bruka i Noreg. Likevel er eit av dei heilt klårt mest bruka bannorda i Stavanger ”drit”, om me i det heile tatt kan kalle det for eit bannord. ”Drit” er nemlig eit meir eller mindre akseptert lågstilord for ”avføring”. Ordet er òg veldig vanleg, det naudsynlege tabustempelet bannord helst bør ha er mindre klårt.

Den engelske meiningsslektningen ”shit” er på den andre sida eit veletablert bannord i båe England og USA. Me brukar det faktisk ganske mykje sjølv her i Noreg, på engelsk. No er det forskjellige kulturar i landa, men me har til vane å adoptere trendar og tradisjonar frå USA. ”Drit” kan difor godt vere ei oversetting av ”shit” med all den meining det originale ordet dekkjer. ”Shit” kan beskrive nesten alt; ”Can you take this shit down”, kan ein fint seie om kleda ein har i skåpet utan at det blir rart. Det er blitt nett det same på norsk. Me brukar ”drit” på same måte som ”ting”; på alt me ikkje gidder å tenkje på kva er. Og på alt me ikkje veit kva er. ”Kan du take den, eh, driten der bort hit?”.

Kukk, «fuck you», teikna av kamerat Jon

Ein anna plass ”drit” mykje bruka er som eit slag universelt forsterkningsord på same måte som ”kjempe”. Du kan setje ”drit” til fleire adjektiv og få ei sterkare meining ut av det nye ordet. Det er ikkje reint sjeldan ein høyrer at noko er ”dritmoro”, ”dritkult” eller kanskje ”dritkeitt”.

Seinast på flyet i går såg eg ordet som ei forsterking av eit utrykk. Jenta som skreiv det hadde i tillegg gjort ein feil, ho hadde dela ordet slik at turen til Oslo visstnok hadde vore ”drit kjekk”. ”Drit” i seg sjølv er eit negativt lada ord, så det er kanskje ikkje det luraste ordet å dele om ein fyrst skal gjere feil. Det såg ganske rart ut med den kontrasten dei to sjølvstendige orda laga; ei heilt ny meining.

”Drit” kjem, i tillegg til forsterkningsord, ofte som eit utbrot i same høve som båe ”faen”, ”helvete” og ”satan”. Når noko går galt kan ein forvente å høyre eit av dei fire orda. Elles ser ein ofte døme på bruk av ”drit” saman med dei meir sikre bannorda; til dømes ”jævla dritt!”. Det er ikkje reint lite ordet dekkjer, eg vil faktisk seie det er eit av dei viktigaste og mest bruka orda me har nett no. Så sjølv vil eg tolke det som eit bannord sidan det blir bruka som eit.

Likevel har ikkje ordet åleine same kraft som dei inngrodde religiøse tabuorda. I mitt eige stavangerske målføre brukar eg bannordet båe til einskild bannord i tillegg til å forsterke andre ord. Eg seier blant anna ”dritkult” til særs framifrå ting, medan ”dritt!” blir bruka som utropsord i rett høve. Eg legg til ein ekstra ”t” for å få eit ekstra trykk og kraft på ordet slik at det duger til eit utbrot. Utan det ekstra trykket blir ordet flatt og keitt.

Ordet har me som sagt fått frå engelsk. Det var likevel i Frankrike dei kroppslege tabuorda i fyrste omgang kom. ”Merde” tyder ”drit” og blir flittig bruka hos våre fransksnakkande vener. Det finst mange eksempel på ord som er importert, men likevel er det framleis skilje slik at me kan dele bannord inn etter geografiske sonar. Dei klassiske norske bannorda er ”faen”, ”satan” og ”helvete”, samt avleiingar av dei. Hovudvekta i Noreg ligg på religiøse tabuord, men me har fått fleire nye grunna sterk innverknad frå Amerika spesielt.

Me kan sjå på Norden som ei regional sone, der bannskapen har klåre fellestrekk. Medan dei religiøse bannorda står spesielt sterkt her, er bannskapen i andre nordlege land som England og Frankrike mykje meir konsentrert om kjønn og avføring. Me har blant anna dei kjende engelske bannorda ”shit”, ”fuck”, ”prick” og ”cunt”. I Frankrike det same med ”merde”, ”pute”, ”con” og ”conne”.

Vel me Europa som geografisk område ser me at det er eit skilje på nord og sør. Dei store linjene i nord peiker mot religiøse og seksuelle bannord, medan Sør-Europa blandar hyppig familie, religion og seksualitet. Den katolske kyrkja står veldig sterkt i sør, der jomfru Maria og difor mora er ein sentral figur. Det å snakke nedverdigande om mødrer si seksualitet blir eit tabuområde og fungerer difor utmerka til bannskap.

Desse setningane er òg komne inn i norsk, der ”mora di”/”mordi” sagt på rett måte er blitt eit vanleg utrykk for ”mora di er ei hore”. Me har truleg fått utrykka frå TV-show frå Amerika. Dei igjen har fått dei frå Søreuropeiske miljø i landet deira. Likevel er ikkje dette med ”mora di” eit ekte kraftutrykk på norsk; den kulturelle grunnpilaren utrykka lever på i katolske miljø er ikkje tilstades her i Noreg.

Lokalt i landet er det òg fleire skilje. Her ser me igjen ei spesiell deling på nord og sør, men bannskapen er litt annleis fordelt. Nordlendingar er kjend for å banne mykje, det tek ikkje lang tid før ein høyrer båe hestekukar og jævlar snike seg inn i setningane til våre vener i nord. Sørlandet, det klassiske bibelbelte i Noreg, er derimot langt meir fråhaldande med å banne direkte. Kraftutrykka blir pynta på og omgått som til dømes ”fagerten” (faen) og ”søren” (satan). Me kan fort forstå kva dei meiner når ein høyrer ”Fy fela!” sagt med trykk.

I Stavanger har me ein heil del slike ”pynteord”, sjølv om bannskapen flyt laust og ope i andre krinsar. På skulen kan ein ofte høyre avledingar av bannordet ”satan”; ord som ”sattan”, ”smattan” og ”sakkan” er ofte bruka. Det mest bruka ordet i mi krins er ”hekkan”, som høyrest ut som ei kreativ samanblanding av ”helvete” og ”satan”. Desse orda blir ofte bruka i positive høve òg – dei ekte bannorda finn ein som regel berre i sinte utbrot og kraftsalver.

Dei ”snille” omskrivingane av bannorda brukar eg ofte, dei er mykje meir akseptert i dagleg tale enn dei ekte bannorda. Om ein går rundt og bannar i Stavanger får ein låg status, dei fleste i Stavanger ser på bannskap som noko mindre utdanna folk gjer. Om nokon seier ”hekkan” er det ikkje like ille, sjølv om ordet for nokon framleis gjev assosiasjonar til Stavanger austre bydel og Storhaug.

Det er heller ikkje alle plassar ein høyrer bannskap. Me brukar bannskap forskjellig etter kva sosial krins me er i. Ord ein brukar blant vener er ikkje dei same ein vil bruke i ein familiemiddag. Ofte held ein seg vekk frå bannskap – eller brukar meir subtile ord i slike høve. Det hadde til dømes vore særs respektlaust å snakke om satan i ei gravferd, trass livssyn.

Så er bannskap bra? Det er ei sosialt tinga kommunikasjonsmetode, ein kan godt kjenne tilhøyre på grunn av bannskap som er spesiell for flokken eller gjengen. Same kva, me har sett banning i alle år – og det vil nok aldri forsvinne. Me må alltid ha ein måte å utrykke missnøye. Bannskapen vil heilt sikkert endre seg på same måte som at ”drit” no er eit veldig stort ord – noko det ikkje var før.

Til kamp mot fotballspråket

Norske fotballjournalistar er ikkje som andre journalistar meiner Per Egil Hegge i sitt innlegg “Til kamp mot fotballspråket”. Han forklarar det godt i ingressen; “sjølv då Spania leda 1–0 i førgårs og fortsette å rundspele eit norsk landslag, snakka fotballreporterane båe på NRK radio og TV 2 om at det framleis var mogligheiter for å kome til Portugal”.

Med ein lausriven, adjektivtung skrivestil fortel han korleis denne gruppa er lausrive frå røyndomen. Journalismen skal skildre røyndomen, men desse journalistane klarar ikkje sjå han. Dei brukar side opp og side ned med bortforklaringar i staden for å sjå kor heile problemet ligg; dei er ikkje gode nok. Korkje journalistane eller spelarane.

Noko er galt, syner Hegge, og legg ut om kor mykje spalteplass fotballjournalistane får på å skrive tull; haustens største hending var eit slagsmål i spelarbussen. Likevel skal båe spelarane og journalistane ha plass og pengar, berre ikkje kritikk. Journalistikk ligg ikkje på vitskapen sitt presisjonsnivå, men om han mistar kontakten med røyndomen blir han inkjeseiande.

Om ein ser tilbake kan ein sjå konturane av årsaksforklaring på kvifor fotballjournalismen er så inkjeseiande. Forklaringar Hegge meiner er totalt fråverande i nyare fotballjournalistikk, der utrop som ”åi- åi- åi!” blir sedd på som ein analyse og ”åi- åi- åi- åi- åi!” ein djupsindig kommentar. Før blei det skrive bøker om den norske taktikken. Nokon kalla det fotballfilosofi, trass det utrulig banale innhaldet. Denne filosofen er korkje vakker, spanande, underhaldande eller prega av glede meiner Hegge og samanliknar tekstane med seksualopplysningsbøkene frå gamledagar.

Men stadig rullar pengane inn på konto. Sjølv store og ofte seriøse aviser som Aftenposten kleiser opp digre heilsides tulleartiklar, men VG er verstingen. Marit Breivik, leiaren for handballjentene, gjekk til kamp mot fotballen. Ho ville ha mindre plass til dei bortskjemde gutane og meir plass til dei meir sympatiske jentene. Fotballjentene har, i likskap med handballjentene, anna å skyte til enn surskap og krav, meiner Hegge.

Han meiner det er grunn til å mane til kamp mot fotballjournalistikken. Han er plasskrevande og kvarstor, men verst av alt; utan kontakt med røyndomen. Til slutt seier han at Fotball-Noreg burde vere glad for tapet mot Spania. Då har dei tid til å kople seg opp mot røyndomen igjen.

Skrivestilen til Hegge sjølv er kontrastfylt, fargerik og dømmande. Han pøser på med negative adjektiv i ei retning, medan han skamroser i ei anna, denne gongen jentesporten. Han nyttar høve til å skrive nett slik fotballjournalistar gjer, med diger forenkling og eit dynamisk svart/kvit-bilete som vekslar på å vere kvit og svart i høve til situasjonen. Ein dag kan Noreg vere best i verda, medan dei neste dag er verst.

Med ord som ”utscheielsenes, … verden” lagar han eit artig ordspel på ”Arne Scheie”, og bokmålordet ”utskeielse”. Scheie er ein fotballkommentator som er kjend for skrik og skrål når det hender noko spanande på fotballbanen. Han viser kjensler og er eit godt døme på den enkle journalistikken Hegge skriver om. Han trekkjer inn litt dialekt; ”plass ska’rem ha, og penger ska’rem ha”, som høyrest ulidelig likt ut som ein viss TV-reporter hadde sagt det.

Fotball, teikning laga i Paint på skulen - medan eg skreiv stilen.

For å forstå Hegge sin fulle artikkel med den sjargongen han brukar bør ein rimelegvis ha lest ein del fotballartiklar før. Sjølve språket i artikkelen hans er eit lite ironisk spark til dei rette fotballartiklane i tillegg til det han skriv reint teknisk. Utsegn som ”måke ein høg ball lengst mogleg” er for meg ukjend, sjølv om tydinga er klar. Han har visstnok skrive til dei som allereie leser sportssidene i avisa.

Hegge skriv om eit stort problem i norsk medierøyndom. Aviser som skal vere demokratiets grunnstein; opplyse og engasjere folk, er spekka med 50% inkjevetta sportsjournalistikk. Hegge talar berre mot fotballdelen av journalistikken, men så er no den heilt klårt dominerande òg. Det har ofte førekome meg eit spørsmål; kvifor er det så stor fokus på fotball? Det er trass alt ikkje viktig.

Fotball er folk som spring etter ein ball for å plassere han i eit nett. Ein konkurranse, ja, men for kven og ikkje minst til kva nytte? Me som les avisa er ikkje del av denne konkurransen, kampane har reint praktisk ingen innverknad på lesarane av avisa. Det er spelarane som gjer jobben, lesarane er berre kjend med dei gjennom Se & Hør sin sosialpornografi.

Men kvifor sel stoffet så bra og korleis lever fotballjournalistane i si eiga verd? Sjølv lever me med ei kritisk, negativ nyheitsfokusering der positive sakar og nyheiter er sterkt ynskja. Forsking har vist at fokus på negative hendingar og problem berre skapar meir problem. På ein måte som utsegna ”vold avler vold”.

Ein institusjon gjorde eit forsøk på dette. Med å fokusere på kva som var galt blei heile bygget prega av ein aggressiv og paranoid mentalitet, problema blei verre. Medan ei positiv vinkling og fokus på kva som var bra gav ei meir open og positiv haldning, med meir lukkelege inn- og tilsette. I dette perspektivet er det sportsjournalistikken som veldig ofte er det positive i dagens verdsmedia. Heltedyrking og gledesrop er fullt lovleg innafor denne sjangeren og gjev media noko sårt etterlengta; positivitet.

Hegge snakkar om den same positiviteten, men han meiner fotballen manglar kritisk sans. Den overveldande positive haldninga har inga motstykke og alt som kjem frå journalistane si side er røyndomsfjerne ytringar. Noko ein raskt vil misse tiltru til. Kva det er å glede seg over når alt berre er tull likevel? Om ein har eit meir realistisk høve, kan positive utsegn få større tyngde.

Det må vere på grunn av positiviteten folk synest fotballen er så viktig, og journalistane difor appellerer meir til kjensler og banale framstillingar enn å lage ei skikkeleg sak. Folk vil ha helter, dei finn eit lag å halde med og stør opp om dei. Ein er tilhengar av noko som er større enn seg sjølv, eit felles større mål. Men framleis er ein ikkje direkte med på noko. Det å sitje åleine å heie på laget sitt på TV vil ikkje påverke ein nok til ei større positiv omvelting. Menneskje har ei naturleg avstand frå TV og radio, nett av di desse media ikkje er naturlege for oss.

Vener ser ofte fotball i lag, det er noko sosialt over det. Reporteren som skriker sine inste kjensler frå TV-en sett stemninga i forsamlinga. Fotball er ein orsak for menn til å gje kvarandre klemmar og vise kjensler utan å bli stempla homofil. Reporterane er med å lage stemning og forventning i heimen til tusenvis av fotballfans. Så den utruleg lette forma og den overpositive journalisten har ei oppgåve utover det ein vanleg journalist har.

Om reporteren på TV hadde begynt å bli negativ og kjefta båe på laget og kampen ville stemninga til dei som såg på endre seg. Tek ein vekk all positiviteten med å seie at det kjem til å gå dårleg blir det ikkje anna enn leit og keitt å sjå resten av kampen. I høve til vanlege journalistar har desse journalistane eit underhaldningsansvar.
Men kan eigentleg fotballjournalistar seiast å vere journalistar då? Dei har ikkje den same målsettinga om å opplyse folk om samfunnsnyttige ting, dei har ikkje eit kritisk blikk på verda rundt seg. Journalistar skal få ut det vesentlige for vanlege folk som ikkje har tid til å setje seg inn i alle slags sakar. På den måten kan det diskuterast om dei i det heile tatt høyrer heime i ei nyheitsavis – eller om det heller er eigne underhaldningsmedia dei burde halde seg til.

Fotballjournalistikken gjev oss grov forenkling og svart/kvit-maling. Subjektive og skarpe adjektiv er del av noko som blir kalla ein artikkel (som i og for seg skal vere objektiv og ikkje vise intensjonane til skribenten). Ein ser sjeldan liknande i andre nyheitsmedia, sjølv om det stundom snik seg inn eitkvart. Dessutan har ein debattsidene og innlegg i avisene, ein av demokratiets viktigaste ytringsveggar for den vanlege borgar. Dei kan ofte minne om den subjektive framstillinga fotballjournalistikken gjev.

Men likevel må debattantane grunngje sitt syn nøye for å i det heile tatt få trykkja innlegget og det må ha eit innhald som ikkje er inkjeseiande. Det finst òg likheiter andre vegen sjølvsagt. Fotballen har eit par journalistiske trekk i avis og TV – dei får fram ”kva har skjedd” og gjev kortfatta referat til dei som vil lese.

Problemet er likevel at fotballen tek så mykje plass. Han presser ut dei eventuelt andre glade sakane som kanskje appellerer til ei anna gruppe enn dei høgtskrikande fotballnerdane rundt om det ganske land. For kor mykje reel glede og positivitet kan det no liggje i fotballentusiasmen? Ei glede over å vinne over eit anna lag held ikkje evig. Fotballjournalistane flyr høgt på vinn, medan dei prøver å halde interessa oppe når det går dårleg.

Rundt jul var det ein stor katastrofe i Asia. TV 2 rydda heile nyheitssendinga til saka. Etter dei hadde take vekk all anna informasjon gjekk kamera over på Davy Watne. Ingen morosame kommentarar den dagen, men heller ei ytring om at ”sporten går likevel”. Det var inga kutt i fotballnyheitene, men dei hadde take vekk alt anna av nyheiter. Noko så uviktig som fotball måtte dei ha med, medan skikkelege sakar blei skyve vekk. Kvifor TV 2 valde inkjevetta snakk og konkurranse framføre heilt sikkert betre sakar er vanskeleg å forstå.

Ein kjend person sa ein gong at sport er for folk som ikkje kan lese, om folk som ikkje kan snakke, skrive av journalistar som ikkje kan skrive. Det er eit spark til heile kulturen. Det er ei allmenn myte at det er arbeidarklassa, dei uutdanna og uhøvelege fattige folka som er interessert i fotball. Frå gamalt av var fotball arbeidarklassa sin sport i England og mykje heng stadig igjen. Om myta er sann veit eg ikkje, men den lette forma journalistane brukar tyder iallfall eit av utsegna korrekt.

Typisk Norsk

Eg skreiv ein tekst om Nordmenns forhold til alkohol i utlandet for å levere i Sammfunnslæren og eg synes eg burde legge han ut på heimesia mi.

Etter å ha vært i England et par måneder er det noe som sitter igjen om hva Engelskmenn sier om Nordmenn, Norges befolkning – konstant fulle personer fra et land med en fantastisk natur, enorm kulde og en totalt fraværende sol om vinteren. Jeg vet ikke hvor de har fått tankene ifra – men gjeldende den evige defineringen av et land på ens natur er det antakelig eksotiske reisemagasins ekstreme stilisering samt eksponering av det sære spesielle, som 99% av alle nordmenn ikke har noe forhold til. Når det gjelder den heller krenkende bemerkningen om alkohol må det komme fra personlige erfaringer. Eller må det dét?

Selv så har jeg lenge ment at dansker river nedpå med alkohol; svettende i solsteiken, med en enorm ølmage sitter de å gasser seg med en ølkasse. Rapende ferdig sliter de seg opp med en anstrengelse lik Bjørn Dælhi metre før mål. Etter gjentatte ganger med intim kontakt med vegger, dører og ikke minst gulv er de tilbake, bommer med god margin på stolen og åpner nok en kasse med øl. Slik forhåndsdømming kan altså være gjort lett uten førstehånds kjennskap, og det er slik verden ser på nordmenn – men hvor ville så en engelskmann fått grunnlaget til denne tolkningen i fra? Ser vi på historien så har vi i Norge hatt vikingene – som så fint inntok England, stjal, drepte og voldtok. At disse hardingene hadde en enorm tørst for mjød skal absolutt ikke bagatelliseres.

Men vi trenger ikke gå til historien for å finne eksempler på ‘typisk norsk’ alkoholmissbruk – dagens vikinger herjer som kjent i Spania, på Kanari Øyene og liknende plasser i syden. Med litt mindre fokus på det med dreping og voldtekt er det dessto mer tid til å ukritisk hive nedpå med etanol – en gift som visstnok skulle være svak nok til at den kunne drikkes (må jo ha en galaktisk nytteverdi!). På disse turistplassene er det dessverre(?) andre enn Nordmenn som ferdes, hvorpå disse personene returnerer til sin nasjon med minner om spritstinkende Nordmenn som ikke var edru et sekund av uka de var der.

Tilbake i England har mange dannet seg en mening om Nordmenn, med rot i fakta som gjør dem mye sterkere enn min gamle “typisk dansk” oppfattning, som egentlig passer oss fulle Nordmenn bedre (utenom den typisk danske ølmagen). Da en av skolens vaktmestere skulle låse bygget kom vi til å snakke om Norge – etter den selvfølgelige natur-diskusjonen la han til en setning jeg ikke hørt én gang, men flere; ”..but they do drink a lot, don’t they?”.